Tatlısu (Akanthou): Köy ve Çevre Rehberi

Esentepe'yi geçtikten sonra kıyı yolunda araç sayısı gözle görülür biçimde azaldığını görürsünüz... Sağda deniz, solda Beşparmak'ın doğuya doğru alçalan sırtları kalmakta ve kavşak tabelası ise uzunca bir süre çıkmaz. Yolun bu bölümü gezi programlarında pek anılmamakta olduğunu gözlemledik. Kırk kilometre kadar doğuda, kayalığın yer yer küçük koylara açıldığı noktada köy göreceksiniz. Adını ilk duyanların bir kısmı Balıkesir'deki tatil köyünü düşünüyor ama buradaki Tatlısu Kıbrıs'ın kuzey kıyısında, eski adıyla "Akanthou" olarak bilinen yerleşimdir. Gelenlerin çoğu birkaç saat ayırıyor, gerçi hem on bin yıllık kazı alanını hem kıyıyı hem de Kantara sapağını görmek isteyen için yarım gün bile dardır.

Esentepe'yi Geçince Yol Tenhalaşır

Girne'ye mesafe yaklaşık kırk kilometredir ve aynı rakam hem belediyenin tarihçe sayfasında hem de ansiklopedik kaynakta tekrarlanmaktadır. Sürüşte asıl fark yaratan şey mesafe değil, kıyının o eşsiz dokusudur diyebiliriz. Beldenin yaklaşık yirmi iki kilometrelik sahil şeridinin büyük bölümü kayalıktır, kumsallar da bu kayalığın arasına serpilmiş küçük koylar halinde ortaya çıkmaktadır. Uzun bir plaj bandı beklemeyin, bulacağınız şey birbirinden ayrı duran ceplerdir. Belde sınırları altmış altı kilometrekarelik bir alanı kapsar ve bu alanın önemli bir kısmını tarım arazileri tutar, köy idari olarak Gazimağusa ilçesinin kuzeybatı ucunda kalır. Kıyı yolu Tatlısu'dan sonra Kaplıca yönünde devam eder, araçla on ile on beş dakika süren kısa bir bölümdür. Tenhalığın bir de resmî karşılığı var. Tatlısu Kıbrıs'ın Cittaslow ağına giren beşinci belediyesidir, sakin şehir unvanının nereden geldiğini yol boşaldıkça fark edersiniz.

Köyde Kaç Kişi Yaşıyor?

Nüfus burada tek bir rakamla kapatılamayacak konulardan biridir ve 2011 resmî sayımı bin dört yüz elli dokuz kişi gösterse de belediyenin kendi güncel beyanı ise yaklaşık iki bin yedi yüz kişiden söz eder. Bu ikinci rakamın yaklaşık bin iki yüzünü KKTC vatandaşı olmayan kişiler oluşturuyor. Ama hangisine bakmak gerekir? İkisi farklı yöntemle ve farklı tarihte üretildiği için 2011 sayımındaki bin dört yüz elli dokuz rakamını esas alıp belediyenin daha yüksek beyanını çekinceyle okumak daha doğrudur.

Bu hareketliliğin geçmişi de yeni değildir. Belediye 1975'te kuruldu, köyün adı da o dönemde Akanthou'dan Tatlısu'ya çevrildi ve bugünkü sakinlerin tamamı göçmen kökenlidir. Bir bölümü Güney'den, bir bölümü Türkiye'nin çeşitli şehirlerinden geldi. On dokuzuncu yüzyılda köyün ünü bambaşka bir şeyden geliyordu, yılda iki milyon kadar hellim üretilip İzmir ve İskenderiye'ye kadar gönderiliyordu. Bugün geçimin omurgasını seracılık, hayvancılık, harnup ve zeytin yetiştiriciliği kurar, balıkçılık ile turizm bunların üstüne sonradan eklendi.

Köy merkezindeki cami eski bir Rum Ortodoks kilisesinden dönüştürüldü. Bu yapıyı köyün yaklaşık beş kilometre doğusundaki Panagia Pergaminiotisa Kilisesi ile karıştırmamak gerekir, çünkü o bina hâlâ kilisedir ve 2009'da restore edildi.

Çiftlikdüzü'nde On Bin Yıllık Bir Kıyı Yerleşimi

Köyün asıl sürprizi sahilden biraz içeride, Çiftlikdüzü mevkiinde duruyor. Akademik literatürde Akanthou-Arkosykos adıyla geçen bu alan, kabaca MÖ 8200 ile 7700 arasına tarihlenen bir kıyı yerleşimidir ve KKTC'nin ilk bilimsel kazısı olarak anılması da buradan gelir. Bu tarihlendirme ne kadar sağlam? Kazıyı yürüten Müge Şevketoğlu alanı 2015'te Ian Hanson ile birlikte Environmental Archaeology dergisinde yayımladı, dolayısıyla tarih yerel bir iddia olmaktan çıkıp hakemli bir yayına dayanıyor.

Taş ve kerpiç mimarili altı yapı çıkarıldı, bazılarının duvarları ve zeminleri sıvalı ve boyalıydı, yerleşimin güneyinde de geniş bir hendek bulundu. En çarpıcı buluntu grubu ise obsidyendir. Dört binin üzerinde parça sayıldı ve kimyasal analizler bu camın Orta ile Doğu Anadolu kökenli olduğunu gösteriyor, yani on bin yıl önce burada oturanların karşı kıyıyla bağı vardı. Alan 2000'den beri kurtarma kazılarıyla kayda geçti, 2009'dan beri de tescilli anıt statüsündedir. Ziyaret saati ya da giriş düzeni ilan edilmiş değil, belediyenin duyurduğu arkeopark ise hâlâ planlanan projeler arasında kalıyor. Yola çıkmadan önce köyden sormanızda fayda var.

Kumsal ve Kaplumbağa Sezonu

Kıyıda adıyla teyit edilebilen tek yerleşik tesis "Zambak Tatil Köyü". Birkaç villa tipi bungalovdan oluşan sade bir yer ve plaj kenarında kendi restoran düzeni var, belediyenin proje listesinde de aynı ad plaj ve piknik alanıyla birlikte geçiyor. Daha geniş bir kumsal arayan Kaplıca Plajı'na araçla on ile on beş dakikada varılıyor.

Asıl mesele kumsalın kimle paylaşıldığıdır. Tatlısu Kıbrıs'ın resmî kaplumbağa yuvalama ve koruma bölgeleri arasında anılan yerleşimlerinden biridir. Caretta caretta için sezon mayısta yumurtlamayla başlar, temmuzdan itibaren yavrular denize inmeye başlar ve ekim ortasına kadar sürer. Çevre Koruma Dairesi'nin haziran 2026 tarihli duyurusuna göre bu sahillerde 08.00 ile 20.00 dışında kumsalda bulunulmaması, kum kazılmaması, şemsiye dikilmemesi ve motorlu taşıt kullanılmaması isteniyor. Akşamüstü sahilde kurulan alışıldık tatil planı burada yürümüyor. Yerel bir doğa girişimi aynı haziranda bir koyda iş makineleriyle müdahale yapıldığını ve yuvalama yapısının bozulduğunu öne sürdü, iddiayı doğrulayan resmî bir açıklama yayımlanmadı.

Kantara Sapağına On Beş Kilometre

Tatlısu'ya gelen gezginin aklındaki ikinci durak çoğu zaman Kantara Kalesidir. Kale aynı kıyı hattının doğu ucunda, Beşparmak'ın son yükseltisinde konumlanmaktadır. Kayda geçmiş mesafe yaklaşık on beş kilometredir. Kaleye Girne-Lefkoşa yolundan ayrılan güzergahla çıkılıyor, Tatlısu tarafından bağlanan yol için tek bir kayıt bulunur.

Köyde kalıp yürümeyi tercih edenler için iyi haber şu: "Tatlısu Rotası" var, meydandan başlayan dokuz kilometrelik zorlu bir parkur ve uzun bir tırmanış içermektedir. Belediyenin 2021'de tamamladığı yamaç paraşütü alanı, Minia Kıbrıs Açık Hava Müzesi ve restore edilmiş su değirmeni aynı çevrede durur, Molulos Antik Kenti de köyün tarihi noktaları arasındadır. Adrenalin spor merkezi ise hâlâ planlanan projeler listesindedir, sahada henüz bir tesis yok. Sabah erken çıkan bir gezgin kazı alanını, kumsalı ve Kantara sapağını aynı güne sığdırabilir, öğleden sonra yola çıkanın listesinden biri düşer.

Kıyı hattının doğu ucundaki kale için Kantara Kalesi sayfasına, yolun tenhalaştığı noktadan önceki komşu köy için Esentepe köyü rehberine, Tatlısu Rotası gibi dağ parkurları için de Beşparmak yürüyüş rotaları yazımıza bakabilirsiniz.