Esentepe Köyü Rehberi

14 Eylül 1998'de Atina'dan Kıbrıs'a on beşinci yüzyıldan kalma bir Meryem Ana ikonu iade edildi. Aradan on beş yıl geçtikten sonra Hollanda'dan dört ikon paneli aynı yolu yaptı ve ikisinin de çıkış adresi tek bir yapıydı, Esentepe'nin dağ tarafında duran "Antiphonitis Kilisesi". Girne merkezin yirmi altı kilometre doğusundaki bu köy resmî kayıtlarda eski adıyla "Agios Amvrosios" olarak da geçmektedir. 2011 sayımında yerleşim merkezinde sadece 1.754 kişi yaşıyordu. Sahil yolu doğuya uzadıkça Beşparmak'ın eteği denize yanaştı ve köy de tam o daralan şeridin üstüne kurulmuştur. Buraya gelenin elindeki hesap bu yüzden baştan ikiye bölünmektedir yani günün ne kadarı dağdaki kiliseye gidecek, ne kadarı köyün kendisine kalacak.

Girne'den Doğuya Yirmi Altı Kilometre

Girne merkezden doğuya giden sahil yolu normal koşullarda otuz dakika sonra köyün girişine varmaktadır. Yirmi altı kilometrelik bu hat deniz ile dağ arasında konumlanır. Türkçe ad zaten o coğrafyayı anlatır ve "esintili tepe" demektir, Rumca kaynaklarda "Agios Amvrosios" ise aynı yerleşimin eski adı olarak geçtiğini gördük... İdari tarafta işler bir tık karışık gibi duruyor sebebi köy Girne ilçesine bağlı olsa da kendi belediyesi var ve bugün "Çatalköy-Esentepe Belediyesi" sınırları içinde kendi şubesiyle yönetilmektedir. Kâğıt üstünde önemsiz duran bu ayrıntı hizmetin hangi kapıdan alındığını belirler, o yüzden adres sorarken işinize yarayacaktır.

Antiphonitis'ten Geriye Kalanlar ve Geri Dönenler

Kilise köyün üst tarafındaki dağlık kesimde, Kalograia yakınında, bir vadi başındaki doğal kaynağın üzerine kurulmuştur. On ikinci yüzyıldan kalmadır ve başlangıçta bir Rum Ortodoks manastırına bağlıydı. En çarpıcı yanı kubbesidir, sekiz sütunun taşıdığı bu geniş kubbenin Kıbrıs'ta ayakta kalmış başka bir örneği yoktur. Kubbenin düzensiz biçimini 1222 Kıbrıs depremine bağlayan yorumlar var. Batıdaki narteks ile güney revak ise çok daha sonra, Latin kilisesi döneminde, muhtemelen on beşinci yüzyılda eklendi.

İçeride iki ayrı fresk katmanı üst üste durmaktadır. On ikinci yüzyıl katmanında "Meryem Ana", din adamları, azizler, diyakozlar ve sütun üstünde yaşayan stylites tasvirleri ile güneybatı sütunundaki Vaftiz sahnesi görülmektedir. On beşinci yüzyıl katmanı bunların üzerine kuzey duvardaki ayrıntılı Kıyamet sahnesini, güney duvardaki Yesse'nin Soyağacı'nı, kubbedeki Pantokrator'u ve nartekste büyük boy bir Aziz Georgios figürünü getirdi. Alt sıralarda bambaşka bir tabaka daha vardır, on sekizinci yüzyıldan yirminci yüzyıla uzanan, Yunanca ve Osmanlı Türkçesiyle kazınmış ziyaretçi notları. Duvara adını kazıyanların bıraktığı tarihler arasında 1803, 1891, 1919 ve 1958 de okunuyor.

Ama duvarlardaki boşluklar nereden geliyor? Hepsi sanıldığı gibi aynı döneme ait değildir. Araştırmacılar A. ve J. Stylianou daha 1960-70'lerde kubbe resimlerinin bir bölümünün hasarlı olduğunu kaydetmişti, yani yıpranma 1975'ten önce başlamıştı. Kayıp asıl o tarihten sonra ağırlaştı, apsisteki on ikinci yüzyıl melek fresklerinin baş kısımları zarar görüp söküldü, Kıyamet sahnesi ağır hasar aldı, Yesse'nin Soyağacı bütünüyle duvardan indirildi. 1650 tarihli, mavi ve altın işlemeli ikonostasis de çoğu on yedinci yüzyıla ait ikonlarıyla birlikte kaldırıldı, aralarında 1659 tarihli bir Başmelek Mikail ikonu vardı.

Sökülen panellerin bir bölümü yıllar sonra Hollanda'da özel bir koleksiyonda ortaya çıktı ve Eylül 2013'te dördü geri döndü. Kapının hangi saatlerde açık olduğunu resmî kaynaklar ilan etmiyor, o yüzden yola çıkmadan gişeden ya da "Eski Eserler ve Müzeler Dairesi"nden teyit almanızda fayda var.

Dağ Eteği ile Kıyı Arasındaki Dar Şerit

Köyün coğrafyası ilçenin bütününü küçük ölçekte tekrarlamaktadır, kuzeyde Akdeniz, güneyde Beşparmak Sıradağları ve ikisinin arasında dar bir yerleşim şeridi. Köy bu şeridin doğuya uzanan parçasında, deniz ile dağ arasında oturmaktadır. Kıyıdan dağ yoluna aynı gün içinde geçilebilir, yine de ikisini tek bir programa sıkıştırmak ziyaretin tadını kaçırır. Aynı şeridin üzerinde "Korineum Golf & Country Club" yer alır ve saha, KKTC'nin ilk on sekiz delikli golf sahası olarak Nisan 2007'de açılmıştır. Sahanın çevresinde villa ve site tipi konut gelişimi yoğunlaştı, köyün genel profili de sakin sahil yaşamı, emekli ve yazlıkçı ağırlığı olarak tanımlanmaktadır.

Kiliseye Çıkan Yol Alevkaya'dan Geçer

Antiphonitis'e köyün içinden doğrudan varılmaz. Kilisenin yeri tarif edilirken tek bir güzergâh adı geçiyor, "Alevkaya Herbaryumu" çevresindeki patikalar ve küçük dağ yolları. Rota sahil şeridinden ayrılır ve Beşparmak'ın içine giren yollara bağlanır, bu da günün planını doğrudan değiştirir. Dönüş için gün ışığını baştan hesaba katmak gerekir. Aracınızın yol açıklığı sınırlıysa güzergâhı çıkmadan önce yerel olarak sormanız iyi olur.

Nüfus İki Ayrı Rakamla Yazılır

2011 resmî sayımında köy yerleşim merkezinde 1.754 kişi yaşıyordu, belediye sınırları içinde ise 2.414. İki rakam kesinlikle aynı şeyi ölçmez, ikincisi çevre mahalleleri de kapsayan daha geniş idari birimi verir, bir yerde nüfus okurken hangisinin alıntılandığına bakmak gerekiyor. Köy, 1974 sonrasındaki nüfus değişiminden payını almıştır ve bugünkü sakinlerin bir bölümü Trabzon kökenli göçmen ailelerden geliyor. Yerel takvimin en görünür günü ise Esentepe Zerdalı Festivali'dir, yaban kayısısı için düzenlenen bu şenliğin açılışını dönemin Cumhurbaşkanı Mehmet Ali Talat yapmıştı. Onun dışında günler sakin ilerliyor, köyde ilan edilmiş sabit bir pazar gününe dair kayıt bulunmuyor, alışveriş küçük yerel işletmelerden yürüyor.

Yola Çıkmadan Önce Ulaşım Hesabı

Buraya gelişin omurgası Girne'dir, sahil yolundan doğuya yirmi altı kilometre ve normal koşullarda otuz dakikalık bir sürüştür. Süre şehir trafiğinden çok yolun kendi düzenine göre oynar, o yüzden dönüş saatini dar tutmayın. Kendi aracıyla gelen için köyün içi rahattır, asıl yavaşlatan kısım dağa çıkan bölümdür. Bu arada iyi haber şu: bir günde hem kiliseyi hem köyü görmek olasıdır (iki durak arasındaki geçişe cömert bir süre bırakmak şartıyla). Ama yarım gün mü yeter, tam gün mü gerekir? Kiliseyi listeden çizip yalnız köyde dolaşacaksanız aslında yarım gün yeter, Alevkaya yolunu da hesaba katıyorsanız gün baştan doludur.

Alan	Değer
Türkçe adı	Esentepe
Eski adı	Agios Amvrosios (Άγιος Αμβρόσιος)
Diğer olası ad	"Ayguruş" (tek kaynak, teyitsiz)
Konum	Girne ilçesi, Girne merkezin doğusu, Beşparmak eteği ile sahil arası
Girne'ye mesafe	~26 km, araçla ~30 dakika
Bağlı belediye	Çatalköy-Esentepe Belediyesi, Esentepe şubesi (Atatürk Caddesi No:5, 0392 823 63 44)
Nüfus (köy, 2011 sayımı)	1.754
Nüfus (belediye, 2011 sayımı)	2.414
Rakım	Yayımlanmış rakam yok
Antiphonitis Kilisesi	12. yüzyıl, sekiz sütunlu kubbe, Kalograia yakını
Freskler	12. yüzyıl Komnenos katmanı, 15. yüzyıl post-Bizans katmanı
Kayıp ve iade	1975 sonrası ikonostasis ve fresk kayıpları, 1998 Atina'dan 1 ikon, Eylül 2013 Hollanda'dan 4 panel
Ziyaret saati	İlan edilmemiş, gişeden ya da Eski Eserler ve Müzeler Dairesi'nden teyit
Kiliseye erişim	Alevkaya Herbaryumu çevresindeki patika ve dağ yolları
Golf sahası	Korineum Golf & Country Club, KKTC'nin ilk 18 delikli sahası (Nisan 2007)
Yerel etkinlik	Esentepe Zerdalı Festivali (yıllık)

Aynı belediyenin batı ucundaki komşu köy için Çatalköy rehberine, kiliseye çıkan yolun geçtiği dağ durağı için Alevkaya bitki bahçesi sayfasına, sahil şeridindeki saha için de Korineum golf sahası yazımıza bakabilirsiniz.