Alevkaya Bitki Bahçesi: Beşparmaklar'da Endemik Flora

Kıbrıs'ta kaç endemik bitki yetişiyor? Ve biz gerçekten de ne kadarını biliyoruz? Bu soruyu soran biri kaynağa göre 128 ile 142 arasında değişen bir sayıyla karşılaşmaktadır. İnternette "Alevkaya bitki bahçesi" diye aratılan yere giden biri de çiçek tarhı bulmaz. Yerin adı "Kuzey Kıbrıs Herbaryumu"dur ve preslenmiş bitki örneklerinden kurulu bir koleksiyon barındırmaktadır. Koleksiyon, Beşparmak sırtındaki "Alevkaya Orman İstasyonu"nun ana binasındadır. Ad, sayılar kadar sabit değil tabii. Elimizdeki kayıtlarda bu "değişkenlik" birikmiş, sebebi her kaynak farklı bir yılın listesine ve farklı bir sayım birimine bakıyor. Gelin detayları inceleyelim.

Kaç Endemik Bitki Var, Rakam Neden Oynuyor?

En düşük sayı 128'dir ve 2014 tarihli bir Birleşmiş Milletler biyolojik çeşitlilik raporuna dayanır, orada sayım tür düzeyinde yapılmıştır. Bir çevre dairesinin verisinde ise adanın 1.908 taksonluk florası içinde 140 endemik geçmektedir. Hand ve arkadaşlarının dinamik kontrol listesi, Şubat 2023 durumuyla 141 endemik takson verir. Aynı ekibin 2011 sınıflamasında sayı 142'ydi. Şimdi kafalar karıştı, hangisi esas alınmalı? En güncel ve akademik olana baktığımızda "Hand" ekibinin sayımıdır, ancak onu tek doğru gibi yazmak yanlış olur, çünkü tür ile takson aynı birim değildir.

Beşparmak Sırtında 57 ile 61 Arası Endemik

Ada genelinden sıradağa inildiğinde bant daralıyor. Aynı 2014 raporu Beşparmak Dağları için 57 endemik verir, tarihi belirsiz bir Türkçe derlemede ise sayı 61'e çıkmaktadır. İki sayım da endemiklerin sıradağın yüksek kesimlerinde yoğunlaştığını göstermektedir. İki sayım birbirinin yerine geçmez. Öte yandan sıradağdaki yoğunluk başka yerde de görülmekte ve bir akademik çalışma Kyrenia sıradağları boyunca yedi "Önemli Bitki Alanı" belirleyip Alevkaya'nın bunlardan biri olduğunu söylemiş. Listedeki ötekiler Buffavento, Beşparmak, Kıvançtepe, Karmi, St. Hilarion ile Kantara'dır. Kuzey Kıbrıs topraklarına özgü tür sayısı da oynamaktadır, kaynakları yan yana koyduğunuzda 16 ile 22 arasında bir aralık görebilirsiniz. En sık geçen sayı ise 19'dur. Bu rakamlar tarihi belirsiz rehber ve haber kaynaklarından gelmektedir, bir kısmı Beşparmak'ta, bir kısmı bütün Kuzey Kıbrıs'ta yetişen türleri sayar...

1989'da Açılan Koleksiyonu Kim Kurdu

Alevkaya bitki bahçesi adıyla aranan bu koleksiyon 9 Kasım 1989'da açıldı ve Kuzey Kıbrıs'ın ilk herbaryumudur. İncelediğimiz kayıtlar bu tarihte birleşiyor. Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı Orman Dairesi ile botanikçi Deryck Viney birlikte hazırladı, açılışı dönemin bakanı Taşkent Atasayan yaptı. Açılış günündeki koleksiyon bugünküden küçüktü, o gün yaklaşık 450 tür vardı ve bunların 21'i endemikti. Sonraki yılın kaydı başka birimdedir, 1990 yazında yaklaşık 800 örnek vardı. Viney'nin kendi toplama dönemi 1988 ile 1993 arasına yayılmakta olup bu yıllarda bin küsur çeşit topladı, 1994'te de "An Illustrated Flora of North Cyprus" adlı kitabını yayımladı. Koleksiyonda ona ait yaklaşık 750 çizim bulunuyor. Preslenmiş örneklerin çoğunda bitkinin kökü, tomurcuğu, meyvesi, yaprağı ve çiçeği birlikte yer alır.

Tür mü Örnek mi, Birim Karışıyor

En çok geçen sayı 1.250'dir, ancak bu sayının birimi kaynaktan kaynağa değişmektedir. Türkçe bir kayıt onu yaklaşık 1.250 bitki örneği diye yazıyor, İngilizce rehberler aynı sayıyı tür olarak verir. Birimi karıştırmak neyi değiştirir? Adanın bütün yerli florası 1.649 takson dolayındadır, dolayısıyla 1.250 sayısı tür diye okunduğunda bu floranın büyük bölümü tek bir koleksiyonda toplanmış olur, bu kâğıt üstünde mümkündür ama kaynaklarda desteklenmiyor.

Ayrıca Viney'nin derlemesi de bu aralıkla uyuşur. Derlediğimiz kayıtlara göre güvenli okuma şudur, yaklaşık 1.200 ile 1.250 arasında bitki kaydı var ve bunların Kıbrıs'a özgü yüzü aşkın türü temsil ettiği eski ve gevşek bir ifadeyle aktarılıyor. O rakam bütün ada ölçeğindedir, yalnız Kuzey Kıbrıs topraklarına özgü türlerin sayısı çok daha düşük bir banttadır. Önerimiz şu, birimi de arayın...

Adaya Özgü Türlerden Birkaç Tanıdık

Kıbrıs lalesi, yani Tulipa cypria, bu florada en bilinen addır ve IUCN listesinde "tehlike altında" kategorisinde geçer. Çiçeklenmesi Mart ile Nisan'a denk gelmektedir. Endemik orkide Ophrys kotschyi sıradağın çam ile servi altındaki çimenlik yerlerinde yaygın biçimde görülmektedir. Cyclamen cyprium adanın dağlarında 300 ile 1.200 metre arasındaki orman altlarını sever, Delphinium caseyi ise IUCN kırmızı listesinde geçiyor ve sıradağın yüksek kesimlerinde kayıtlıdır. Dördü de Kıbrıs endemiğidir. Kireçtaşı çatlaklarında Teucrium cyprium'un kyreniae alt türünü, gölgeli kayalarda Arabis cypria'yı görebilirsiniz. Şunu atlamayın, tek kaynaklı ve tarihsiz bir listede Silene fraudatrix (Alevkaya sinekkapanı), Brassica hilarionis (St. Hilarion lahanası), Salvia veneris (Değirmenlik adaçayı) ve Sedum lampusae (Lapta damkoruğu) Kuzey Kıbrıs endemikleri arasında sayılmaktadır, yer adını Latince değil Türkçe karşılıkları taşır... Bu türlere arazide rastlarsanız koparmayın ve soğanını lütfen ama lütfen sökmeyin, küçük bir endemik popülasyon tek bir kökün kaybını bile hissedebilir…

Yola Çıkmadan Bakılacak İki Kalem Daha Var

Alevkaya bitki bahçesi diye aranan koleksiyona gitmeden önce iki kalemi de lütfen netleştirin. Girne'deki Acapulco Kavşağı'ndan Alevkayası'na çıkan dağ yolu, Karayolları Dairesi'nin duyurusuna göre Karayolu Master Planı çalışması ile can ve mal güvenliği gerekçesiyle salon araç ve motosiklet transit trafiğine kapalıdır. Kapanış süresi birkaç kez uzatıldı, bu yüzden çıkmadan önce dairenin güncel duyurusuna bakın. İkinci kalem ateştir. 1 Mayıs ile 31 Ekim arasında ülke genelinde ateş yakmak yasaktır, yalnız belirlenmiş piknik alanları bunun dışındadır ve Alevkaya o alanlar arasında sayılır. Ormanda yangın görürseniz 177'yi arayın, ihbar hattı ücretsizdir.

Çift kaynaklı rehber kayıtlarında her gün 08.00-16.00 yazıyor, ancak bu bilgi 2026 için teyitli değil, gitmeden önce sorun. Asıl ziyaret zamanı ilkbahardır. Preslenmiş örnekler yıl boyu yerinde duruyor, dışarıdaki çiçeklenme takvimi ise türe göre değişir, kayıtlarda ay bilgisini yalnız Kıbrıs lalesi için bulabilirsiniz.

Alevkaya'dan başlayan patikalar için Beşparmak yürüyüş rotaları rehberine, aynı sırttaki komşu durak için Buffavento Kalesi yazımıza, Önemli Bitki Alanları listesinde geçen köy için Karaman Karmi köyü sayfasına bakabilirsiniz.