Büyük Han

Büyük han… KKTC Eski Eserler ve Müzeler Dairesi'nin ziyaret saatleri listesinde Lefkoşa'nın en çok ziyaret edilen tarihi durağının adı geçmez. Araştırmalarımızda “Büyük Han” bin yorumu aşmış ve Tripadvisor'da şehrin yapılacaklar sıralamasında en üstteki iki yerden biri olarak gördük - buna karşılık o resmi çizelgede tek satırı bulamadık. Çelişki gibi duran şey aslında basit bir kayıt meselesidir, çünkü Daire'nin tüzüğü müzeleri ve ören yerlerini kapsar, buradaki yapı ise kamuya açık tarihi bir çarşı yapısıdır. Bu ayrım doğrudan cebe yansır, çünkü girişte gişe yoktur ve avluya adım atmak hiçbir biçimde ücretli değildir. Surlariçi'nde yarım gün planlayan birinin hesabına buradan yalnızca kahve parası giriyor. Saatler ise başka bir düzene bağlıdır.

Gişesi Olmayan Bir Durak

Daire'nin tüzüğüne tabi bir müzede bilet de vardır ve ilan edilmiş bir kapanış günü de. Asmaaltı'ndaki yapı o kategoriye girmediği için aynı düzen burada işlememektedir ve avlu günün büyük bölümünde - sabahtan akşamüstüne kadar açık kalırken içerideki dükkânlar ile kafeler kendi saatlerini kendileri belirler… Ama akşamüstü yola çıkan boşa mı gitmiş olur? Avlu açıktır, ama Eylül 2026 itibarıyla dükkânların ortaklaşa duyurduğu bir kapanış saati yoktur ve akşama doğru kepenklerin bir bölümü inmiş olabilir.

Planınıza iki seçenek girer. Yalnızca avluyu görüp fotoğraf çekecekseniz 20-30 dakika yetiyor, kahve molası ile atölye gezmeyi eklerseniz süre 1-2 saate çıkıyor ve ikincisini öğle saatine denk getirmenizde fayda var. Gişesi olmayan bir durak aynı zamanda bedava bir dinlenme molasıdır ve bir müzeyi gezip çıkarken ödediğiniz bedel burada doğmadığı için, program şişerse bu yapı yedek durak olarak da işe yarar.

1572 ve Muzaffer Paşa

Yapının kesin yapım tarihini veren bir kitabe biz bulamadık ama karşılık kaynaklar tek bir tarihte buluşuyor. 1572 yılına doğru Osmanlı'nın Kıbrıs'a ilk atadığı beylerbeyi “Muzaffer Paşa” tarafından yaptırıldığı genellikle kabul edilmiş ve kuruluş amacı ise bugünün turistik çağrışımından uzak duruyor… Anadolu'dan ve adanın öteki yerleşimlerinden gelen tüccarlara konaklama sağlamaktı. Yapı bu işlevle adanın en büyük “Osmanlı kervansarayı” ve Lefkoşa'da Osmanlı dönemi mimarisinin en belirgin örneği olarak bugüne kaldı.

İlk ad o ticaretten gelir. Bina önce “Alanyalılar Hanı” diye adlandırılıyor sonrasında yakınına “Kumarcılar Hanı” yapılınca iki yapı yan yana ölçüldü ve büyük olan bugün herkesin kullandığı adı aldı. Yani ad bir unvan değildir basit bir kıyaslamanın sonucudur. Aynı kıyaslama bugün küçük bir karışıklık üretiyor, çünkü Kumarcılar Hanı ayrı bir binadır ve aynı yapının başka bir adı kesinlikle değildir. İki bina birbirine yakın durur, adları da sık karıştırılıyor. Adres ararken Asmaaltı Sokağı'nı hedef almak bu karışıklığı baştan bitirir, çünkü “Büyük Han tarihi Buğday Pazarı” olan “Asmaaltı Meydanı”'nın hemen yanında durur ve sokak da o meydandan geçer.

68 Oda, Ortada Bir Mescit

Plan dörtgen, kat sayısı iki. Geniş avlunun dört yanında kemerli ve kubbeli bir sundurma dolanır, odalar da bu sundurmanın arkasına dizilir, yani her kapının önünde üstü örtülü bir geçit vardır. İki katta toplam 68 oda sayılır ve bunların zemin kattakileri tarihsel olarak ticaret için, üst kattakileri ise gelen tüccarın konaklaması için kullanılmıştır. Rakam kâğıtta soğuk durur, avluda durunca anlamı değişir, çünkü aynı kemer dizisinin dönüp dönüp tekrarlandığını gözünüzle takip edersiniz.

O tekrarın tam ortasında sekizgen kaideli küçük bir köşk mescit yükselir. Mescit neden tam ortada? Avlunun göbeğine mescit koymak Selçuklu ve Osmanlı han mimarisinin yerleşik düzenidir, yani adaya özgü bir buluş değildir. Mescit bugün hâlâ yerinde duruyor. Avluya bakan her fotoğrafın merkezine de kendiliğinden oturuyor. Odaların düzenli tekrarı bir işletme mantığının izidir, ortadaki köşk ise avlunun gündelik hayatına ait bir işarettir, bu iki mantık burada yan yanadır. Kapıların çoğu açık durur. O yüzden 68 sayısının ne demek olduğunu bir turda kendiniz ölçersiniz.

Avluda Bugün Ne Var?

Tüccar odaları çoktan boşaldı. Yapı yine de işlevsiz kalmadı, çünkü bugün zemin ve üst kattaki odalarda sanat galerileri, el sanatları atölyeleri, butik dükkânlar, kafeler ve restoranlar çalışıyor. Alışveriş düşünmeyen biri için bile bu düzen işe yarar, çünkü kapılar açık olduğu sürece atölyelerin içine bakmak da ücretsizdir ve üretimi yerinde gören bir gezgin için avlu turu vitrin gezmekten başka bir şeye dönüşür.

Fiziksel taraf da hesaba girer. Zemin kat avluya düz açıldığı için dolaşması kolaydır, üst kattaki galerilere ise merdivenle çıkılır, o yüzden dizini zorlayan ya da bagajını yanında taşıyan biri programı buna göre kurar. Yapının şöyle bir rahatlığı da vardır, beğenmezseniz on dakikada çıkarsınız ve cebinizden hiçbir şey gitmez.

Kapıdan Çıkınca Arasta

Avludan güneye çıkan kapının önünde Arasta çarşı sokağı uzanır, o sokağın ucu da Lokmacı geçiş kapısına varır. Selimiye Camii yürüyerek birkaç dakika ötededir. Belediye Pazarı olarak da bilinen “Bandabuliya” ile “Mevlevi Tekke Müzesi” aynı yürüyüş halkasının içinde kalıyor, bu yakınlık da hanı tek başına bir hedef olmaktan çıkarıp Surlariçi turunun doğal merkezine çeviriyor. Hesap tarafında da işi kolaylaştırır, çünkü araç bırakma derdi bir kez çözülünce bütün bu duraklar yürüyerek toplanır ve güneye bakanlar için sokağın ucu zaten kapıya çıktığından ayrı bir ulaşım kalemi doğmaz. Sabah erken gelen aynı halkayı öğleye kalmadan tamamlar.

Ercan'dan Asmaaltı'na Ulaşım

Ercan Havalimanı'ndan Lefkoşa şehir merkezine yaklaşık 23 kilometrelik bir yol vardır, ölçüyü Girne Kapısı'ndan alan kaynaklarda ise rakam 27 kilometreye ve yaklaşık 35 dakikaya çıkıyor. İki ölçü aynı yere varır. Adaya indikten sonra Surlariçi'ne ulaşmak yarım günlük bir iş değildir ve aynı gün içinde rahatça sıkıştırılır, ama dar sokaklar yüzünden araçla meydanın göbeğine kadar girmek yerine çevredeki bir noktada bırakıp yürümek daha az vakit yakar. Geriye tek bir karar kalıyor, ayıracağınız süre yarım saat mi olacak yoksa iki saat mi? Bunu belirleyen şey yapının kendisi değil, Büyük Han'ın avlusundaki atölyelere ne kadar gireceğinizdir.

Birkaç dakika ötedeki Gotik katedral-cami için Selimiye Camii Lefkoşa yazımıza, güney kapıdan başlayan çarşı sokağı için Arasta Çarşısı sayfasına, adadaki diğer kale ve antik kentler için Kuzey Kıbrıs tarihi yerler rehberine bakabilirsiniz.