Enkomi Tunç Çağı Kenti

En gizemli kentlerden biri Enkomi Tunç Çağı Kenti. Alanda 1895 ile 1898 arasında çalışan ekip yaklaşık yüz mezar açtı, sonra çıkan ortaçağ seramiğine bakıp kenti yanlış bir döneme de yazdı. "British Museum" heyetinin bu hatası yüzünden "enkomi antik kent"i uzun süre kendi yaşından çok daha genç bir yerleşim sayıldı (maalesef) ve yanlışın düzelmesi için 1934'te Fransız arkeolog Schaeffer'in deneme açmalarına kadar bekledik... Kayıtları bir araya getirdiğimizde kentin anlatısı kazı takviminden ayrı durmadığını görüyoruz ve hangi katmanın ne zaman açıldığı neyin bilindiğini doğrudan belirlemektedir. Alan ücretli, kapısı da 15.30'da kapanıyor. Girmeden önce bu sıralamayı bilmek kesinlikle gelmeden önce işinize yarar.

Yüz Mezar ve Yanlış Tarihlenen Bir Kent

Alexander Stuart Murray'in kazısı alandaki ilk büyük müdahaleydi, mezarlardan çıkan ortaçağ seramiği ekibi bu sebeple yanılttı ve kent kendi döneminden çok sonrasına tarihlendi. Aynı kazıdan çıkan yazılı tabletler ile süs eşyaları British Museum'a gittiği için kentin ilk buluntularını bugün Londra'da arıyorsunuz, yani Enkomi'nin en erken kayıtları adada değil. 1930'da Einar Gjerstad'ın yer aldığı İsveç Kıbrıs Heyeti geldi ve yirmi iki mezar daha açtı. Tarihlendirmeyi düzelten adım ise başka bir ekipten geldi...

Schaeffer'in Sondajları ve 1974'e Kadar Süren Kazı

Elimizdeki kayıtlara göre düzeltme 1934'te geldiği görülüyor. Fransız arkeolog Claude Schaeffer alanda yaklaşık iki yüz deneme sondajı açtı ve bu çalışmada "Maison des Bronzes" adıyla anılan yapıyı burada ortaya çıkardı. Asıl kazanç tabii başkaydı, yerleşim ile mezarların çağdaş olduğu ilk kez bu sondajlarla anlaşılmaktadır. Ama bu kazı ne zaman sona erdi? 1948'de kurulan Fransız-Kıbrıs ortak heyeti çalışmalarını 1974'e kadar sürdürdü. Kentin bugün hangi sorularla anıldığı da büyük ölçüde bu takvime bağlı, kaynaklarda karşınıza çıkan soru işaretlerinin çoğunu duran bu programa bağlayabilirsiniz.

Ortak heyetin içinde iki arkeolog aynı seramik üzerinde fikir ayrılığına girdi. Kıbrıs Eski Eserler Dairesi'nden Porphyrios Dikaios, Miken seramiğinin adaya gelişini İÖ 12. yüzyıla çekiyordu, Schaeffer ise aynı buluntuları İÖ 14. yüzyıla koymaktaydı. Arada iki yüzyıl vardır ve sonraki araştırmalar büyük ölçüde Dikaios'u haklı bulduğu için bugün kullanılan kronoloji de onun okumasına yakın durmaktadır. Bu ayrım kayıtlarda bir tarihlendirme tartışması gibi görünebilir, oysa kentin son evresinin nasıl okunacağını baştan sona değiştirmektedir.

Katmanlar İÖ 2000'lerden 12. Yüzyıla

"Eski Eserler ve Müzeler Dairesi"nin alan tanımına göre ilk yerleşim izleri İÖ 2000 dolaylarına kadar uzanır. Bunun yanında kentin tarih sahnesine çıkışı ise İÖ 18. yüzyılda başlamaktadır. Geç Tunç Çağı'nda bakır, kentin ana uğraşıdır. Yerleşim, bakırın işlendiği ve külçe hâlinde ihraç edildiği bir ticaret merkezi olarak büyüdü, bu yüzden enkomi antik kenti üst üste binmiş evrelerden oluşur. Kent, Tuzla köyünün yakınında ve Kanlıdere'nin kuzey kenarındaki kayalık bir platonun üstünde kurulmuştur.

Aynı resmî tanım kent planını da veriyor, bu planı gitmeden önce okumanızı öneririz. Sokaklar birbirini dik açıyla keser, yapıların alt kısmı yontulmuş iri taş bloktan, üst kısmı kerpiçtendir. Yerleşimin çevresi güçlü bir surla sarılmıştır ve aynı tanıma göre İÖ 13. yüzyılda kente Aka göçmenleri yerleşmiştir, yani surun ardındaki nüfus da zamanla değişmiştir. Kentin ortasında taş levha döşemeli bir meydan ve surun savunma amacıyla kurulduğu ise ikinci elden bir özetten gelen bilgidir, resmî tanımda yer almaz. Bir gezi sayfasında meydanı resmî tanımın parçası gibi okursanız, kaynağı iki kez kontrol etmeniz gerekir.

Kayıtlara göre kentte yaklaşık İÖ 1220'de büyük bir yıkım oldu. Yaklaşık İÖ 1125'te de kent terk edildi. Elimizdeki veride kentin boşalmasıyla Salamis'in ada ticaretinde öne çıkması birbirini izleyen iki gelişme, ancak boşalmanın nedeni hâlâ tartışılıyor...

Bakır Külçeleri ve İki Tunç Heykel

Buluntu listesi kentin uğraşını tek başına anlatıyor. İşlenmemiş öküz derisi biçimli bakır külçeler, bitmiş tunç aletler, cüruf, hurda tunç ve demirci aletleri aynı yerleşimden çıktığı için bu liste buranın üretim yapan bir atölye kenti olduğunu gösteriyor. Öte yandan kentten çıkan parçaların bir bölümünün Louvre koleksiyonunda durduğunu incelediğimiz kayıtlar doğruluyor.

Alanın en bilinen eseri "Boynuzlu Tanrı" adıyla anılan som tunç heykeldir. Yaklaşık elli beş santimdir. Figürde çift boynuzlu bir miğfer taşıyan genç bir erkek betimlenmektedir, heykel de aynı adı taşıyan tapınağın kült odalarından birinde 1960'lı yıllarda bulunmuştur. Tapınağın Apollon'a adandığı düşünülmektedir. Hitit etkisi güçlü. Buna karşılık figürün Hitit yapımı olmadığı kabul edilmektedir. Heykelin yanına genellikle "Külçe Tanrı" konur. Yaklaşık otuz beş santimlik bu sakallı ve boynuzlu konik başlıklı figür, öküz derisi biçimli bir külçe kaidesinin üstünde durur. Elinde yuvarlak bir kalkan ve mızrak vardır. Her iki heykel de İÖ 12. yüzyıla tarihleniyor. Bu iki heykelin kendisini görmek için ören yerine gitmek yeterli mi? Şunu not düşelim, heykellerin orijinali Kuzey'de sergilenmiyor.

Alaşiya'nın Başkenti Gerçekten Burası mı?

Alaşiya, Amarna ve Ugarit'te bulunan Geç Tunç Çağı tabletlerinde adı geçen yerdir (bazı kaynaklarda "Alasia"), enkomi antik kenti de çoğu metinde onun başkenti olarak anılır ve gezi sayfalarında bu bağ neredeyse kanıtlanmış bir olgu gibi geçer. Gördüğümüz kadarıyla akademik tablo çok daha ihtiyatlıdır. Alaşiya'nın Kıbrıs'a karşılık geldiği görüşü ağırlıklı kabul görüyor, başkentin burası olduğu kısmı ise tartışmalıdır. Karşı argüman kilden geliyor. Goren ve ekibinin petrografik incelemesi, tabletlerin hangi topraktan yapıldığına baktı. Bu tabletlerin kili Troodos'un kenar kuşağına bağlanmakta olup Enkomi'de yerel üretilen tabletler bu kille eşleşmemektedir. Bununla birlikte kent bakır ticaretiyle zenginleşmiş büyük bir liman kentiydi ve İÖ 16. yüzyıldan 12. yüzyıla kadar Suriye kıyısındaki Ugarit ile güçlü bir bağ kurdu.

Ziyaret Rejimi ve Gitmeden Teyit Edilecekler

Dairenin yaz tarifesinde alan sabah 08.00'de açılır ve 15.30'da kapanış olur, son giriş 15.00 olarak verilmektedir. Bu saatler aynı tablodaki Salamis'ten belirgin biçimde erkendir. Aynı güne ikisini birlikte koyuyorsanız saat farkı yüzünden önce Enkomi'ye gitmeniz gerekir, üstelik Enkomi'nin boşaldığı yerde Salamis yükseldiği için gün de tarihin sırasını izlemiş olur. Giriş ücretlidir. Tam ve öğrenci olmak üzere iki tarife uygulanmakta olup kesin tutarı kapıda sormak en doğrusudur.

Dairenin genel kuralı, açık olan ören yerlerinde Pazar günleri "KKTC" vatandaşlarına ücretsiz giriş tanıyor. Enkomi satırında ise hafta sonu ve tatil günleri için bir kapalılık notu duruyor, bu yüzden buradaki Pazar ücretsizliğine güvenmeyin, yola çıkmadan daireyi arayın. Kış mesaisi saatlerine ulaşamadık, bu nedenle "Ekim 2026" sonrasına bakan bir planı esnek tutmanız gerekir. Tabloda alan "Engomi" diye de geçiyor. Aradığınız satırı bulurken bunu hesaba katın. Son girişin 15.00'te kesilmesiyle enkomi antik kenti, gün ortasında uğranacak bir durak olmaktan çıkmaktadır...

Evre	Yaklaşık tarih (İÖ)
Geç Kıbrıs I	1650-1550
Geç Kıbrıs IIA	1550-1450
Geç Kıbrıs IIB	1450-1300
Geç Kıbrıs IIC	1300-1200
Geç Kıbrıs IIIA-B	1200-1050
Büyük yıkım	yaklaşık 1220
Kentin terk edilişi	yaklaşık 1125

Aynı günün ikinci durağı için Salamis Antik Kenti yazımıza, Enkomi'nin hemen yanındaki St. Barnabas Manastırı sayfasına, bölgenin bütün duraklarını tek rotada görmek için Gazimağusa gezi rehberine bakabilirsiniz.