Lefkoşa'da Tarihi Hamam Deneyimi (Büyük Hamam)

Lefkoşa Surlariçi'ndeki Büyük Hamam'ın kapısından adım atar atmaz yerin altına inen merdivenlerle yüzleşebilirsiniz. Kaynaklara göre Lefkoşa Surlariçi'ndeki büyük hamam binasının kapısı yer seviyesinin yaklaşık iki metre, yıkanma odaları ise yaklaşık üç metre altında duruyor. Ha bu demek değil ki "Yapı çökmüş". Çevredeki zemin yüzyıllar içinde yükselmiştir ve bina yerinde kaldı ve aynı eşikten geçen Gotik oymalı portal de bu yüzden bugün alçakta görünüyor. Katman katman yükselen bir şehrin altında kalan bu yapı, hâlâ müşteri kabul eden bir işletmedir.

Kilise Olarak Açıldı, Hamam Olarak Kaldı

Merak edenler için kilisenin ilk hali ibadet yeriydi. Lüzinyan döneminde Latinlerin "St. George Kilisesi" olarak 1306'da yapımına başlandı ve 1309'da törenle açılmıştı. Tarihler resmî site dahil üç kaynakta aynıdır… Osmanlı yönetiminin ilk yıllarında, 1571 ile 1590 arasında bir tarihte hamama çevrildi, ama kesin yıl ile dönüşümü yapan mimar bilinmemekle birlikte tek bir yapım yılını kesinmiş gibi aktaran tanıtım metinlerine temkinli yaklaşmanızda fayda var. Derlediğimiz kayıtlarda yapının hamam olarak işlediğine dair bilinen bir kayıt ise "1593" tarihine kadar uzanıyor ve o yıl yeniçeri Hacı Mehmed Racil binayı on altı yıllığına kiralamış ve bu bilgi Jennings'e atıfla aktarılıyor. Kayıtların bu kuru dilinin yanında, Osmanlı döneminde hamamın kadınlar için bir toplanma yeri olduğu Keshishian'a atfedilen anlatımda da yer almaktadır...

Geldik Buraya Ama Soru şu: Zemin Neden Bu Kadar Aşağıda?

İnternette bunu soranlar olmuş nedeni sokaktır. Kaynaklara göre Surlariçi'nin zemini yüzyıllar içinde yükseldi, yapının ise ilk kotunda kaldığı görülüyor. Bu birikmenin kayıtlı kanıtı 1891'de çıktı. Sıcaklık bölümünün mermer zemin levhaları arasından ortaçağ dönemine ait bir mezar taşı bulunmuştur… Zemin kelimenin tam anlamıyla katmanlıdır ve resmî sitenin tarihçesinde de kayıtlıdır. Bu arada belirtelim ki baktığımızda kaynaklarda rakamlar "yaklaşık" diye verilmektedir, sebebi hepsi büyük ölçüde aynı kökene dayandığıdır. Katmanın görülebilir izleri de duruyor, soyunmalıkta kilisenin büyük pencere denizliklerini fark edebilirsiniz ve girişte aynı kilisenin oymalı kemeri hâlâ ayakta durmaktadır, yani içeri inen o birkaç basamak yüzyıllar içinde biriken zeminin sonucudur...

Kubbenin Altındaki Üç Bölüm

Yapı ise tek katlıdır ve kesme taştan örülmüştür. İçeride büyük hamam planının klasik üç bölümü sırayla gelmektedir - soyunmalık, ılıklık ve sıcaklık. Sıcaklığın üzerinde geniş bir kubbe yükselmekte - odanın ortasında ise bir "göbek taşı" vardır. Odanın bütün düzeni bu taşın çevresine kurulmuş. Kaynaklara göre kubbedeki camlı açıklıklardan göbek taşına ışık düşer, ayrıca Evkaf'ın tanıtımına göre kubbenin içinde ay-yıldız motifleri de görülür, kilise kalıntılarını taşıyan soyunmalık da aynı yapının içinde aynı çatı altında yer alır.

2010'da Açıldı, Kapandı, 2024'te Yine Açıldı

Yakın tarih düz bir çizgi izlemiyor. Bina 2000'lerin sonunda başlayıp "2010" civarında tamamlanan bir restorasyon geçirdi, aynı yılın sonunda da işletilmek üzere ihaleye çıkarıldı. Sonra kapandı. 2019'a gelindiğinde yapı terk edilmiş durumdaydı ve basına bu halde konu oldu, sonunda "Kıbrıs Vakıflar İdaresi" (Evkaf), Lala Mustafa Paşa Vakfı'na ait binayı 1 Haziran 2024'te yeniden halka açacağını duyurdu. Duyuru hem Evkaf'ın kendi sitesinde hem de yerel basında aynı tarihle yer aldı. Bu takvim ziyaret planını doğrudan etkiliyor. Bunun yanında şunu not düşelim, tanıtım metinlerinde geçen kesintisiz hizmet iddiası aradaki uzun kapalılığı hesaba katmamaktadır, çünkü yapı yüzyıllar boyunca hamam olarak yaşadı ama bugün hizmet veren işletme 2024'te yeniden açıldı. Taşın yaşı ile işletmenin yaşı burada aynı sayı değildir, çünkü on dördüncü yüzyıldan kalma bir eşikten geçerken birkaç yıllık bir hizmet düzenine adım atarsınız...

Çalışan Bir İşletmede Ziyaret Düzeni

Yapı müze değildir ve ticari bir hamam işletmesi olarak çalışmaktadır. Elimizdeki kaynaklarda çalışma saatleri birbirini tutmuyor, bu yüzden gün ve saat bilgisini doğrudan işletmeden almanızı öneririz, ücret ile paket içeriğini de aynı yoldan sorabilirsiniz. İşletme ücretlidir. Fiyat rakamı ise kaynaklarda geçmiyor. Teyit almadan yola çıkarsanız kapanmış bir kapıyla karşılaşabilirsiniz. Hizmet tarafında geleneksel "kese ve köpük" uygulaması üç ayrı kaynakta geçmektedir, işletmenin sitesine göre bunun dışında üç hamam paketi ile yedi masaj çeşidi de listelenmiş. Hamam ziyareti bir gezi durağından farklı bir zaman planı ister, çünkü yıkanma öncesi ile sonrası için ayrılacak pay bir avluda dolaşmakla aynı değildir. Mesela ben geldim, ve istediğim şey şu: "sadece mimariyi görmek" peki sadece mimariyi görmek isteyen biri kapıdan girebilir mi? Bunu doğrudan işletmeden sormanız gerekebilir ama kaynaklarda giriş koşulu göremedik…

Surlariçi'nde Hangi Durakla Birleştirmeli

Bina Surlariçi'nde, İplik Pazarı çevresinde durmakta olup "Büyük Han" ile "Selimiye Camii" aynı bölgedeki komşu duraklar olarak genellikle anılmaktadır. Bir de burayı ziyarette hamamı sabah mı gezmek istiyorsunuz yoksa günün sonuna mı koymalısınız? Hamamda geçen vakit gezmekten farklı bir tempo istediği için burayı günün sonuna almanızı öneririz, böylece yıkanmanın ardından tekrar sokağa çıkıp durak toplamak ya da yeni bir rota kurmak zorunda kalmazsınız. Surlariçi'nin çapı küçük. Çevredeki duraklarla hamamı aynı yürüyüşe bağlayarak gezmek mümkündür. Günün sonuna bu yapıyı koymanın bir gerekçesi daha var, çünkü kaynaklara göre "KKTC'de" çalışan tek özgün Türk hamamı olarak anılan yapı bu büyük hamam binasıdır. Pratik sonuç şu, hamamı programın sonuna alırsanız yürüyüş ile yıkanma sonrası dinlenme çakışmıyor.

Hamamla aynı yürüyüşe bağlayabileceğiniz komşu duraklar için Büyük Han Lefkoşa ve Selimiye Camii Lefkoşa yazılarımıza, Surlariçi'nin bütününü planlamak için Lefkoşa gezi rehberine bakabilirsiniz.