Soli Harabeleri

Soli'de bugün üzerinde yürüyebildiğiniz alan, kentin yaklaşık yüzde 10 ile 15'i kadardır. Yani Soli harabeleri dediğimiz şey, MÖ 700'lere uzanan bir liman kentinin toprak üstünde kalmış küçük bir köşesidir. Tiyatronun basamağına oturduğunuzda ayağınızın hemen altında kalan da kazılmamış o çoğunluktur. Ören yeri Lefke yakınında, Gemikonağı'nın yaklaşık 1,5 kilometre batısında, Aşağı Bağlıköy sınırları içinde, sahile bakan bir yamaçta kurulu. Kent hem denize hem arkadaki bakır yataklarına bakan bir noktaya yerleştirildiği için liman ile maden buranın hikâyesinde aynı anlatının iki ucu olarak geçer, biri hesaba katılmadan öteki anlaşılmaz. Bir de yarım yüzyıldır yenilenmeyen bir kazı takvimi var ve alanın bugünkü sınırlarını asıl o takvim çizdi.

Toprak Altında Kalan Çoğunluk

Kentin geçmişi aslında baya eskilere, yani kabaca MÖ 700'lere kadar geri gitmektedir ve o dönemde liman, çevredeki bakır madenleriyle birlikte işlemişti. En parlak çağı Roma dönemidir. Bu parlaklık 7. yüzyıldaki Arapların sürekli olarak oluşturduğu akınlarla sona ermiştir. Bu kadar uzun bir yerleşim geçmişine karşılık bugün açılmış olan kısım küçük kaldığı için, gezerken boş sandığınız otlu düzlükleri de hesaba katmanızda bizce fayda var, çünkü kazılmamış çoğunluk tam olarak oralarda duruyor. Yüzde 10-15'lik oran kesin bir ölçüm sayılmaz, alanın ölçeği hakkında kabaca fikir veriyor. Ama bu oran gidince göreceğiniz şeyi daraltıyor mu? Ortaya çıkarılmış iki ana yapı, tiyatro ile kuğu mozaikli bazilika zaten o dar şeridin içinde kaldığı için eksik kalan, gezilecek yapı sayısı değil kentin görünmeyen ölçeğidir. Açılmış bölüm dar olduğundan alan, sakin bir tempoda dolaşmaya yetecek ölçüde kalıyor.

Denize Bakan Roma Tiyatrosu

Alanda toprak üstüne çıkan ilk yapı tiyatro olmuştur - denize bakan yamaca yaslanmış bu Roma yapısının kapasitesi yaklaşık 4.000 kişi olarak veriliyor. Bugün gördüğünüz hâli MS 3. yüzyılın başına aittir. Basamakların çoğu Roma işçiliğidir. Bu yamaçta önce bir Yunan tiyatrosu vardı ve Romalılar kendi yapılarını doğrudan onun üzerine kurdular. Oturma sıraları kayalar oyularak ortaya çıkarıldığı için basamağa iliştiğinizde doğrudan kayanın kendisinin üstünde oturursunuz. Basamak döşenmemiş, kazınmıştır. Sahne tarafına geçip yukarı baktığınızda oturma düzeninin arkasında deniz belirir ve yapının neden başka bir yere değil de bu yamaca kurulduğu ilk bakışta anlaşılır. Alana giren çoğu ziyaretçinin ilk durağı burasıdır, çünkü girişe en yakın ve en ayakta kalmış bölüm odur, üstelik yamaca oyulmuş oturma sıraları alanın geri kalanına göre çok daha okunaklı durur. En çok fotoğraflanan köşe de yine tiyatrodur, özellikle geç öğleden sonra ışık yamaca karşıdan vurduğunda.

Kuğu Mozaiği Çatının Altında

Soli Bazilikası MS 4. yüzyılın ikinci yarısından kalmadır ve adadaki ilk kiliseler arasında sayılır. Tabanı yaklaşık 45 metreye 27 metredir, bu ölçü de yapının bir köy kilisesinden çok daha büyük planlandığını gösterir. Zemindeki asıl buluntu kuğu mozaiğidir. Kuğu figürünün çevresinde bitkisel motifler ve dört küçük yunus dolanır, ama asıl anlamı yanındaki yazıt taşır, çünkü orada "mozaiği yapanlara merhamet et" diye bir dilek yazılıdır. Ustalar arkalarında kendi adlarını değil, kendi dileklerini bıraktılar. Mozaiğin bulunduğu bölüm bugün üstü kapalı bir çatı altında korunuyor ve ziyaretçiye bu koruma içinde gösteriliyor. Güneşin altında uzanan açık bir zemin beklemeyin, göreceğiniz bölüm gölgede ve sınırlı duruyor. MS 4. yüzyıldan kalma bir taban için o çatı, ayakta kalmanın koşuludur.

Kazıyı 1929'da İsveçliler Başlattı

İlk sistemli çalışma 1929'da İsveç Kıbrıs Ekspedisyonu ile başladı ve tiyatroyu gün yüzüne çıkaran ekip de oydu. Uzun bir aradan sonra kazıyı 1964'te Kanada'daki Laval Üniversitesi'nin ekibi devraldı. Çalışma 1974'te bitti. Benzer ölçekte yeni bir program da ilan edilmediği için bugün Soli harabeleri içinde gezdiğiniz düzen, kırk beş yıllık bir aralığa yayılan iki yabancı ekibin nereyi açmayı seçtiğiyle sınırlı kaldı. Geri kalan toprak o iki tercihin dışında duruyor. Alanın bugünkü dar oranının arkasında da bu takvim vardır, yani karşınızdaki manzarayı belirleyen şey kentin büyüklüğü değil, kazının kendi tarihidir.

2022'deki Dört Aylık Bakım

Kazı durunca bakım öne geçti. Ekim 2022'de Soli ve komşusu Vouni Sarayı, İki Toplumlu Kültürel Miras Teknik Komitesi çerçevesinde yaklaşık dört ay süren bir konservasyon çalışmasından geçti ve alan bugünkü hâlini o çalışmanın sonunda aldı. Teknik desteği "UNDP" verdi, mali desteği Avrupa Birliği sağladı, çalışmanın toplam maliyeti ise yaklaşık 200 bin Euro olarak açıklandı. İş bitiminde her iki alan da yeniden ziyarete açıldı. Peki bugün gittiğinizde süren bir çalışmaya denk gelir misiniz? Gelmezsiniz, çünkü 2022'den sonra yeni bir restorasyon programı duyurulmadı ve alan o tarihten beri aynı düzende ziyarete açık kalıyor. Son kapsamlı bakımın dört yıl öncesine ait olması da bir eksiklik göstergesi sayılmaz, bu ölçekteki konservasyonlar zaten sık tekrarlanmaz.

Lefke Yolu ve Ziyaret Saatleri

Ercan Havalimanı'ndan Gemikonağı yönüne yaklaşık 77 kilometre yol var, bunun 23 kilometresi Ercan ile Lefkoşa arasında biter ve asıl mesafe başkentten sonra başlar. Girne'den gelenler yaklaşık 70 kilometre yol yapar. Lefkoşa üzerinden gelenlere ise Güzelyurt'a kadar yaklaşık 40, oradan Lefke'ye yaklaşık 18 kilometre kalır. Eylül 2026 itibarıyla yaz mesaisi 08.00-18.00 arasındadır ve son giriş saati 17.00'dir, kış mesaisi ise” 08.00-17.00” şeklinde uygulandığını belirmekte fayda vardır… Yaz ve kış tarifeleri dönem içinde oynayabildiği için gidiş gününüzü "Eski Eserler ve Müzeler Dairesi" sayfasından teyit etmek en sağlam yol olur. Giriş ücretlidir. Ören yerleri ayrı ayrı biletlenir, Müzekart'ın burada geçerliliği ise belirsizdir.

Vouni Sarayı hemen yakındadır. “Güzelyurt'taki St. Mamas” ile arkeoloji müzesi ve Lefke'nin Osmanlı dokusu da aynı güne rahatça sığar, nitekim bölgeye tur düzenleyen acenteler bu dört durağı yaklaşık altı saatlik tek bir programda topluyor. Tripadvisor'da Soli, Lefke'nin en çok yorum alan iki durağından biri olarak 68 gezgin yorumuyla listelenir. Vouni, Güzelyurt ve Lefke aynı yönde sıralandığı için çoğu ziyaretçi Soli harabeleri için ayrı bir gün ayırmıyor, burayı o hattın bir durağı olarak planlıyor. Mesafeler dört durağı aynı dar coğrafyada topladığından, yarım günlük bir rotada tek bir durağı ötekilerden ayırmanın pratik bir karşılığı yoktur.

Aynı hattaki diğer duraklar ve Lefke'nin Osmanlı dokusu için Güzelyurt Lefke rehberi sayfamıza, adanın öteki büyük antik kenti için Salamis Antik Kenti yazımıza, tüm kale ve ören yerlerinin listesi için Kuzey Kıbrıs tarihi yerler rehberimize bakabilirsiniz.