Namık Kemal Zindanı

Namık Kemal Zindanı… Tarihler “1873”, tam o tarihin baharında beş kişi, sergiledikleri tiyatro oyunu yüzünden “yargılanmadan” gemiye bindirildi. İçlerinden biri Namık Kemal'di ve Gazimağusa'da tam 38 ay kalacaktı. Onu tutan oda bugün Namık Kemal Zindanı adıyla biliniyor, Venedik Sarayı'nın avlusunda duran küçük bir müze. Suriçi'ni yarım günde dolaşan biri kapısının önünden kolayca geçip gider, oysa o avludaki tek oda Türk edebiyatının bilinen birkaç kitabını doğrudan taşıyor. Kapıda bizi en çok cezanın ağırlığı ilgilendiriyordu, çıkarken aklımızda kalan ise adamın burada yazıp bitirdikleri oldu.

Üç dönem, iki kat, tek bina

Avlu, Namık Kemal Meydanı'nın batı ucunda, Lala Mustafa Paşa Camii'ne bitişiktir. Venedik döneminden kalan Palazzo del Provveditore'nin, yani sarayın kendisinin avlusudur burası. Dikdörtgen planlı, L biçiminde iki katlı yapı bu avlunun bir köşesine oturtulmuş ve girişini doğrudan avludan alır. Alt kat kesme taş işçiliğiyle Lüzinyan dönemine ait, üst kat ise bağdadi tekniğiyle Osmanlı eklentisidir. Tek hücrenin kapısı avluya açılır, üst kattaki odanın önünde de küçük bir sahın bulunur. Yapıya "Osmanlı eseri" etiketini yapıştırmak bu yüzden yanlış olur, çünkü üç ayrı dönem aynı duvarlarda üst üste biniyor.

Alt kattaki hücre gerçekten karanlık ve dardır. Taş zemin, üstünde bir şilte, o kadar. Avludan bakınca ölçek hemen anlaşılıyor, burası bir kale zindanı sayılmaz, sarayın avlusuna açılan tek bir odadır. Üst kata çıkmak için dışarıdaki dik taş merdiveni kullanmanız gerekiyor. Anlatılan hikâyenin tam ortasında iki kat arasındaki bu fark durur.

Sürgün nasıl başladı?

"Vatan yahut Silistre" İstanbul'da sahnelendiğinde seyircide beklenenin çok ötesinde bir coşku yarattı. Abdülaziz yönetimi hem oyunu hem yazarını tehlikeli buldu, dolayısıyla Namık Kemal dört arkadaşıyla birlikte yargılanmadan Kıbrıs'a yollandı. Peki ceza neden buraya düştü? Şair ilk aylarını alt kattaki taş hücrede geçirdi, zamanla Kıbrıs Mutasarrıfı Veyis Paşa'nın izniyle üst kattaki odaya taşındı. Rahatlama görecelidir, çünkü sürgün boyunca sık sık sıtmaya ve başka hastalıklara yakalandı.

Son perde ise saray içindeki bir değişiklikle kapandı. Abdülaziz 30 Mayıs 1876'da tahttan indirildi, yerine geçen V. Murat'ın cülusuyla genel af ilan edildi ve şair 3 Haziran 1876'da affedildi. 29 Haziran 1876'da İstanbul'a döndü. Yani hücreden çıkışı bir mahkeme kararıyla değil, tahttaki isim değişince geldi. Süreyi "tam üç yıl" diye yuvarlamak da eksik kalıyor, 38 ay 1873 baharından 1876 yazına uzanıyor.

Hücrede tamamlanan dört oyun, bir roman

Asıl şaşırtıcı olan üretim listesidir. Gülnihal, Akif Bey, Zavallı Çocuk ve Kara Bela oyunları ile İntibah romanı bu duvarların arasında tamamlandı. Cezmi romanına da burada başladı, onu ise Midilli'de bitirdi. Bir hücrede geçen 38 ayın sonunda böyle bir liste çıkınca, sürgünü yalnızca ceza olarak okumak zorlaşıyor. Üst kata taşınmanın neden önemli olduğu da burada anlaşılır, çünkü kâğıt ve ışık olmadan bu kadar metnin bitirilmesi düşünülemezdi.

Müzenin bugünkü kurgusu aynı tarafı öne çıkarıyor. İçeride dev vitrinler ya da dijital gösteriler yok, ağırlıklı olarak tahta panolar, birkaç eşya ve metin görürsünüz. Mekân küçük kalıyor ve gösterişten uzak duruyor, doğrusu ilk girişte bize de fazla sade göründü. Gezinin ağırlığını taşıyan şey, o duvarların arasında yazılanlardır. Namık Kemal Zindanı ziyaretini ilginç kılan da budur, birkaç metrekarelik bir oda Türk edebiyatının bilinen kitaplarından birkaçını doğrudan taşıyor.

Saat 15.30'da kapanır

Eylül 2026 itibarıyla Eski Eserler ve Müzeler Dairesi'nin yaz mesaisi geçerlidir. 1 Nisan ile 31 Ekim arasında kapılar 08.00'de açılır, 15.30'da kapanır ve son giriş 15.00'tedir. Hafta sonu ile resmî tatil günlerinde müze kapalıdır, bahsettiğimiz ayrıntıyı atlayan ziyaretçi cumartesi sabahı kapalı bir kapıyla karşılaştığında şaşırmasın… Kış mesaisi için daire ayrı bir saat ilan etmiyor, o yüzden kasımdan sonra gitmeyi düşünüyorsanız önceden teyit etmenizde fayda var. Müze ücretlidir ve tam bilet ile öğrenci bileti ayrı tarifelendirilir. Sabah saatleri hem serin hem sakin geçer, kapanışa yakın giden ziyaretçinin acele etme ihtimali ise yüksektir.

Ziyaretin kendisi genellikle kısa sürer ve yarım saati geçmez. Zorluk orta düzeydedir çünkü Suriçi'ne yürüyerek girmeniz ve üst kat için o dik dış merdiveni çıkmanız gerekiyor. Dizini zorlayan biri için günün en yorucu bölümü o merdiven olabilir, alt kattaki hücre ise avlu seviyesinde kaldığı için kimseyi uğraştırmıyor. Müzenin kendi otoparkı yoktur, araçlar genelde Othello Kalesi yakınına ya da surların dışına bırakılıyor.

Avludan çıkınca ne var

Lala Mustafa Paşa Camii zaten yanı başınızda duruyor. Meydandaki dev “Cümbez Ağacı” adanın en eski fikuslarından biridir ve gölgesi sıcak saatlerde gerçekten işe yarar. Cafer Paşa Hamamı da aynı yürüyüş mesafesinde, meydandan birkaç sokak ötede kalıyor. Othello Kalesi birkaç dakika uzaktadır, ancak aynı resmî tabloda kale restorasyon nedeniyle kapalı işaretlenmiştir, dolayısıyla yola çıkmadan güncel durumu kontrol etmeniz şarttır. Canbulat Müzesi ve Kral Mezarları için de aynı kapalı kaydı düşülmüştür.

Suriçi'ni yarım günde dolaşmayı planlıyorsanız bu duraklar tek bir yürüyüş halkasına rahatça sığar ve namık kemal zindanı bu halkanın en kısa ama en yüklü noktasıdır. Yapı 1993'te Eski Eserler ve Müzeler Dairesi eliyle restore edilip müze olarak açıldı, yeni bir restorasyonun ardından 9 Mayıs 2023'te tekrar ziyarete açıldı. Meydanda kahvenizi içerken karşınızda duran şey, bir edebiyat tarihi sahnesidir.

Suriçi turunu aynı meydandaki Lala Mustafa Paşa Camii ve birkaç dakika ötedeki Othello Kalesi yazılarımızla sürdürebilir, şehrin geri kalanı için Gazimağusa gezi rehberimize bakabilirsiniz.