Kırklar Türbesi

Kırklar Türbesi'ne geldiğinizde bilmeniz gereken en temel şey köyün adının kendi yapısından alındığıdır. Kıbrıslı Türkler 1975'te Tymbou adlı köye "Kırklar" adını verdiğinde ve bu adı doğrudan yakındaki tekkeden, yani kırk şehidin anlatısından almıştı. Kırklar Türbesi bu yüzden köye adını veren yapıdır. Kaynaklarda özellikle bazı eski dosyalarda "Kırklar Tekkesi" biçimiyle de karşılaşabilirsiniz. Yapı Lefkoşa'nın doğusunda Ercan'a komşu bir bölgede durduğu için şehrin surlar içindeki duraklarını gezerken bu türbeyi o rotada bulamazsanız şaşırmayın... İncelediğimiz kaynaklarda yapının iki ayrı tarihi olduğunu gördük, biri anlatıya ait, öteki vakıf defterine.

Adın Arkasındaki Anlatı Paylaşalım

Halk anlatısı yapıyı 7. yüzyıla götürmektedir. Odur ki rivayete göre "Halife Osman" döneminde, 648 yılı civarında adaya gelen kırk sahabe bir gece baskınında şehit düşmüş, önce iki mezara gömülmüş, sonra tek tek defnedilmiştir. Fetihten sonra mezarların yeniden bulunup üzerine türbe yapıldığı da anlatıda geçmektedir. Anlatının bu kısmı kişi adı ve yıl verilmeden aktarıldığını söyleyelim, sebebi mezarların kimin eliyle bulunduğu konusunda kaynaklar birbirinden ayrılır. Bir kaynağa göre mezarda yatanların kimliği belirsizdir, kaynaklarda "tam kırk kişi" biçiminde bir iddia da yok...

Adın köye geçtiği yıllar, köyün kendisinin de değiştiği yıllardı. 1960'tan sonra burada yalnız Rum nüfus yaşadı, 1973'te sayı 1.288 kişiydi, 1974'te yaklaşık 1.200 kişi yerinden oldu ve aynı yerleşimin 2011 nüfusu 384 olarak kayda geçmektedir. Köy boşaldı. Yani türbenin adını devralan yerleşim, o adı aldığı sırada büyük ölçüde boşalmış bir köydü. Hemen kuzeydeki havalimanı da adını sonradan aldı. Önce İkinci Dünya Savaşı'nda İngilizlerin kurduğu askerî bir hava alanıydı, bugünkü adını "Pilot Binbaşı Fehmi" Ercan'dan taşıyor. Eski adı da köyden geliyordu, İngilizler buraya Tymbou hava alanı diyordu.

Kayıtlı Tarih 18 Kasım 1742

Kayıtlı tarafta ise not düşebiliriz, tek bir gün var. Vakıf kaydı 18 Kasım 1742 gününü taşımakta olup vakfı kuran kişi Şeyh el-Hac Abdülgafur Efendi'dir. Elimizdeki kayda göre vakfiye, tekkenin bakımı ve devamı için kurulmuştur. (Yani kayıtlara göre vakıf 1742'de kurulmuştur). Yapının taşının ne zaman yükseldiği bu kayıttan okunmaz. Bu ayrımı kaynaklara bakarak kurmak gerekir, çünkü biri halk anlatısına, öteki vakıf kaydına dayanır. Mezar sayısında da benzer bir belirsizlik görülmektedir, kaynaklardan biri yirmi beş tek derviş mezarı ile toplu mezardaki on yedi şehidi sayıp toplamı kırka yaklaştırırken diğerleri doğrudan kırk sayısını vermektedir. Rakam direkt netleşmiyor. Sayı yuvarlak olduğu için ad bir anlatıdan kalmadır.

Vakfiyeden sonrası bir bakım zinciri biçiminde okunmaktadır ve kaynaklardan birine göre mezarlar ile sandukalar 1813'te dönemin Kıbrıs valisinin emriyle onarıldığı yazıyor. Cami bölümü 1816'da eklendi, 1940'taki restorasyonu ise Evkaf Komiseri Sir Mehmet Münir yürüttü. Yapının 1963 sonrasında zarar gördüğü tek bir gazete haberine dayanmaktadır. Aynı haber 2006'da kırk yıl aradan sonra onarımın planlandığını da yazıyor. Onarımın kapsamı ve sonucu kaynaklarda net değil, yalnız Ekim 2007'de çatıdan toprak kaldırılırken mozaik çıktığı bildirilmiştir. Kırklar Tekkesi, Osmanlı dönemi Kıbrıs eserlerini sayan listelerde Aziziye, Mevlevi, Yediler ve Kutup Osman Efendi tekkeleriyle birlikte anılmaktadır.

Kırklar Türbesi'nde Mızrağa Dokunan Eller

Kırklar Türbesi'nin ziyaret kültürü iki pratik üzerinden anlatılıyor. Birincisi koridor duvarındaki mızrak. Ziyaretçilerin bu mızrağa dokunup dilek tuttuğu, dileğin kabul edilip edilmediğini de bir işaretten okudukları anlatılmaktadır. İkincisi kuraklık zamanına aittir. Yağmur duası için toplanıldığı, kurban kesildiği ve bulgurla ortak bir yemek verildiği yine aynı anlatının içinde geçmektedir. Bu iki pratiği bugün türbeye giden biri hâlâ görebilir mi? Kayıtlar bu konuda sessiz. İkisini de tek bir kaynakta gördüğümüz için olgu gibi aktarmıyoruz, halk inancı olarak not düşüyoruz. Her iki pratik de buraya gelen kişinin bir dileği ya da bir ihtiyacı olduğunu varsayar, yani türbenin ziyaretçisi bir gezginden çok adak sahibi...

Türbeyi Bugün Ziyaret Edebilir Misiniz?

Bu soruya verilecek net bir cevap yoktur ve bunun somut bir sebebi vardır. 2006 tarihli bir habere göre alan 1974'ten beri askerî bölge içinde kalmıştır. Bugün kapıda hangi koşulun geçerli olduğu, izin gerekip gerekmediği ve bu izni hangi birimin verdiği ise açık biçimde ilan edilmemiştir. Bu nedenle önerimiz kesindir, yola çıkmadan önce durumu yetkili birimden teyit edin. Teyit almadan yola çıkmayın.

Adreste de karışıklık bulunmaktadır. Türbe, Lefkoşa'nın surlar içindeki "Mevlevi Tekke Müzesi" ile aynı yapı değil, kentin doğusunda, Kırklar köyünün yakınında, Ercan'a komşu bir bölgededir. İkisi ayrı adrestir. Havalimanına yakın olmak ile türbeye yakın olmak aynı şey değil, bu yüzden havalimanını yön tarifi için ölçü almayın. Arama yaparken Türkiye'deki aynı adlı makamlar ile bu yapıyı karıştırabilirsiniz, aralarında hiçbir bağ yoktur.

Zeminin Altındaki Daha Eski Katman

2007 yılının Ekim ayında yapının çatısından toprak kaldırılırken altından çok daha eski bir kalıntı çıktığı bildirildi. Tek kaynağa dayanan bu bilgiye göre ortaya çıkan şey Erken Hristiyanlık dönemine ait bir bazilikanın taban mozaikleriydi, üç nefli bir plan ile geometrik ve hayvan motifleri tarif ediliyor ve mozaikler 5.-6. yüzyıl örneklerine benzetiliyor. Kaynaklardan birine göre köyün eski adı mezar anlamına gelen bir sözcükten türemiştir ve çevrede Helenistik ile Roma dönemine ait bir mezarlık vardır. Peki bu mozaikler bugün yerinde görülebiliyor mu? Bu konuda verilecek bir teyit yok, 2007'de açığa çıkan bölümün bugünkü durumu hiçbir kaynakta ilan edilmemiş. Öte yandan aynı zeminde üst üste duran iki ayrı inancın izi vardır.

Bugün Nasıl Bir Yer

Yapı artık aktif tekke değil. Elimizdeki kayıtlarda bugünkü tanımı ziyaret edilen tarihi bir türbe biçiminde geçmektedir, yani içinde düzenli bir tarikat faaliyeti sürmüyor. Mimari tarif kaynaklarda nettir. Üç paralel koridor, bacamsı pencerelerle gelen ışık, ortada kubbeli bir türbe bölümü ve taş döşeme sayılıyor. Yapıyla "Evkaf İdaresi" ve "Eski Eserler ve Müzeler Dairesi" ilgilenmekte olup sorumluluğun bugün hangisinde durduğu kesin değildir. Tek muhatap yok. Burayı bir müze gibi planlayan kişi daha yolun başında yanlış bir çizelgeye bakmış olur, çünkü burada ziyaretin sınırını ilan edilmiş bir tarife değil askerî bölgenin kendi düzeni belirler. O yüzden Kırklar Türbesi'ni bir ziyaret yeri olarak planlamak gerekir. Rivayet ile kayıt arasındaki mesafe de kapanmıyor, o yüzden buraya gelen kişi 7. yüzyıl anlatısı ile 1742 tarihli vakfiyeyi birbirine karıştırmadan gezer.

Bu türbeyle sık karıştırılan suriçindeki tekke için Mevlevi Tekke Müzesi sayfasına, şehrin diğer durakları için Lefkoşa gezi rehberine, adanın eser listesinin tamamı için Kuzey Kıbrıs tarihi yerler rehberine bakabilirsiniz.