Bu yazıya gelenlerin çoğunun aklında aynı soru olduğunu biliyoruz, “Alagadi'ye hangi ay gidersem kaplumbağayı gerçekten görürüm?” Cevaba geçmeden sizlerle bir rakam paylaşalım. Akdeniz'de yumurtlayan iri başlı deniz kaplumbağalarının yaklaşık onda biri, yeşil kaplumbağaların ise üçte biri yuvasını Kuzey Kıbrıs kıyılarına kazıyor ve Girne'nin doğusundaki Alagadi bu payın en yoğun toplandığı kumsallardan biridir. O yüzden alagadi caretta caretta gözlemine niyetlenen birinin ilk kararı otel ya da ulaşım değil, ay seçimidir. Çünkü dişinin karaya çıktığı haftalarla yavrunun denize indiği haftalar aynı değildir, ikisini tek gecede görmek çoğu ziyaretçiye denk gelmiyor. Aynı kumu iki tür paylaşır, iri başlı Caretta caretta ile yeşil Chelonia mydas. Kumsal 25 Ağustos 1997'den beri Özel Çevre Koruma Bölgesi olduğundan buradaki kurallar belediye tarifesinden değil çevre mevzuatından geliyor, gözlem de kendi başına yapılmıyor, kumsala SPOT'un programına kayıtla giriliyor. Gelin takvimi baştan sona birlikte kuralım hangi haftada neyin görülebildiğine sırayla bakalım.
Yasal Pencere Nisan'dan Ekim Sonuna
Çevre Koruma Dairesi'nin açıklamasına göre koruma dönemi Nisan başından Ekim sonuna kadar sürüyor. Hemen belirtelim bu aralık yasal çerçevedir, kaplumbağanın fiilen kumda göründüğü dönem çok daha dar ve yaz ortasına kaymaktadır. Çerçeve boyunca kurallar sabittir, 20.00 ile 08.00 arasında kumsala inilmez, yuva alanı kazılmaz, yumurtaya el sürülmez. Çevre Yasası bu yasağı delen kişiye en az bir aylık “asgari ücret” tutarında para cezası öngörüyor, yani kumdaki uyarı levhası basit şekilde ihmal edilecek süs değildir. Peki Nisan'da gelen ne bulur? Kuralı yerinde bulur ama kumda henüz iz göremez, çünkü ilk dişiler ancak Mayıs sonuna doğru çıkar. Aynı şey takvimin öbür ucu için de geçerlidir - Ekim sonunda gece yasağı kalkar ve kumsal olağan düzenine döner, oysa çıkışlar çoktan bitmiştir. “Nisan” ile “Ekim” bu yüzden kaplumbağa ayı değil, koruma takviminin iki ucudur. Şunu da ekleyelim 1997 tarihli özel koruma kararı Alagadi'yi Kuzey Kıbrıs'taki öteki yuvalama kıyılarından ayırıyor. Tatlısu, Akdeniz köyü ve Gazimağusa çevresinde de SPOT'un izlediği kumsallar var, fakat o statü yalnız Alagadi'ye aittir.
Dişi Mayıs Sonunda Çıkar, Yavru Temmuz Sonunda
Yuvalama Mayıs'ın son haftalarında başlar, Haziran ve Temmuz'da yoğunlaşmaktadır. Dişi geceleri karaya çıkar, kumu kazar, yumurtaları bırakıp denize döner. Yumurtadan çıkış ise ayrı bir takvime oturmaktadır: Temmuz'un ikinci yarısından Eylül'e uzanır, en sık görüldüğü ay Ağustos'tur. İki takvim arasındaki boşluğun sebebi basittir, kuluçka süresi kumun sıcaklığına bağlıdır, o yüzden her yılın ilk yavrusu farklı bir gün çıkar. 2021'de SPOT gönüllüleri sezonun ilk yavrularını 9 Temmuz'da kaydetti, ancak bu yalnızca bir örnek, sabit bir randevu değil. Peki hangi hafta gitmeli? Yuvalayan dişi görmek isteyen Haziran-Temmuz'u hedefler, denize inen yavru görmek isteyen Ağustos'u bekler.
Alagadi caretta caretta izlemenin en yüksek şansı ise bu ikisinin kesiştiği yerde, Temmuz sonu ile Ağustos arasında durur. Eylül'de çıkışlar seyrekleşiyor, programda hâlâ gece var ama yavru garantisi düşüyor. Kesin tarihler her yıl SPOT'un duyurularıyla netleştiğinden, önceki yılın takvimini bu yıla kopyalamak yanıltır. Gündüz kumsalda yürüyen biri de sezonun gidişatını kabaca okuyabilir, çünkü yuvalar gönüllülerce kafesle işaretlenir.
SPOT'un Gece Programı
Society for the Protection of Turtles, kısaca “SPOT”, 1990'ların başından beri Alagadi'de saha çalışması yürütüyor. Gönüllüler gece boyunca on dakikada bir kumsalı turlar, yuvalayan dişiyi işaretler, yuvanın üzerine koruyucu kafes koyar. Yumurtadan çıkış sezonunda ziyaretçi de bu turlara katılabiliyor, dolayısıyla program kabaca Temmuz sonu ile Eylül arasına, yani yavruların denize indiği haftalara denk düşüyor. Katılım önceden kayıtla ve kontenjan sınırlı; kayıt SPOT'un kendi rezervasyon sayfasından yapılır, genelde yaz başında açılır. Tarihler tek seferde değil aşamalı yayınlanıyor, yeni geceler etkinliğe birkaç hafta kala listeye giriyor, o yüzden bir kez bakıp dolu sanmak erken olabilmektedir. Buluşma noktası Alagadi'deki bilgi merkezi, oradan kısa bir bilgilendirmeyle kumsala inilir. Alagadi caretta caretta izlemenin başka yolu hiçbir biçimde yoktur: kumsal gece kapalıdır, gönüllüler devriyededir, kayıtsız gelen geri döner. Yavruların denize inişi de zamanlama tutarsa görülür, SPOT bunu garanti etmemektedir. Buraya kadarı iyi haber. Zor kısmı şu: gece kumsalda saatler geçiyor ve hava seriniyor, gönüllüler bu yüzden kalın giysi ile oturacak bir şey öneriyor. Küçük çocukla bekleme uzun gelebilir, aile için gündüz seçeneği çoğu zaman daha rahat kaçıyor.
Işık ve Tekne Yasağı
Gece kumsalda fener, telefon ışığı, flaş ve plaj ateşi yasaktır. Yasağın sebebi görgü kuralı değil yön duygusudur: yapay ışık hem dişiyi hem yavruyu şaşırtır, o nedenle kural kesinlikle esnetilmez. Aynı mantık denize de uzanmakta, kıyıdan yaklaşık 1 mil, yani 1,6 kilometre içinde tekne ve deniz taşıtı trafiği de kısıtlanıyor. Yuva kafesine dokunmak ve kumu kazmak da yasak, ceza yine aynı yasadan geliyor. Kaplumbağayla yüzülür mü? Hayır. Böyle bir etkinlik programda yoktur, çünkü SPOT'un bütün dili rahatsız etmeden izlemeye kuruludur. Gündüz yüzen biri için de aynı mantık geçerli: kumda kafes görürseniz etrafından dolaşın, üstüne şemsiye dikmeyin. Geceye kalan iş ise basit: karanlıkta beklemek ve gönüllünün işaretini izlemek.
1992'den Beri Sayılan Yuvalar
Alagadi'deki akademik izleme 1992'de Glasgow Üniversitesi öğrencilerinin sahaya inmesiyle başladı. Aynı çalışma bugün Exeter Üniversitesi Deniz Kaplumbağası Araştırma Grubu ile Çevre Koruma Dairesi'nin ortak yürüttüğü Marine Turtle Conservation Project adı altında sürüyor, böylece otuz yılı aşan kesintisiz bir veri seti birikmiştir. Bu kaydın somut karşılığı sezon rakamlarıdır, 2021'de Alagadi'de 340 yuva koruma altına alındı, aynı yıl Alagadi-Balalan hattında yaklaşık 100 yuva sayıldı. Burada bahsettiğimiz rakamların geçmiş bir sezona ait olduğunu belirtelim, sayı yıldan yıla oynadığı için güncel rakam SPOT'un sezon sonu raporlarında yer alır. Gönüllü ihtiyacı da aynı takvime bağlı biçimde Temmuz-Ağustos'ta artmaktadır, çünkü o haftalarda hem yuvalayan dişi hem çıkan yavru aynı kumsaldadır. Devriyenin dışında kalan işler ise düzensizdir, SPOT ara sıra kurumsal ortaklarla yavru uğurlama etkinliği düzenler, 2024'te “Alagadi 2” sahilinde böyle bir etkinlik yapıldı. Bu tür etkinlikler takvime bağlı değildir, gece devriyesi ise her sezon aynı yürür.
Gündüz Ziyaretçiye Kalan
Gece programı herkese uymaz. Gündüz kumsal yüzmeye açık, üstelik SPOT'un bilgi merkezinde sergiler ve kısa bir film izlenebiliyor. Gönüllüler o günün çalışmasını anlatıyor, kafeslerin ne işe yaradığını da orada öğreniyorsunuz. Merkez Mayıs sonundan Eylül sonuna kadar sezonluk çalışmakta, günlük saatler sezon içinde değişebilmektedir, o yüzden yola çıkmadan önce güncel saati kontrol etmenizde fayda var. Gece gözlemine katılmayacaklar için alagadi caretta caretta hikâyesine en kolay giriş budur. Karpaz'daki Altınkum'da da iki tür yuvalıyor, gerçi oradaki düzen ayrı işler. Alagadi'yi ayıran şey açıkça otuz yıllık akademik kayıttır, kafesle işaretlenen her yuva o kayda girer.
| Ay | Ne olur | Ziyaretçi ne yapar |
|---|---|---|
| Nisan | Resmi koruma dönemi başlıyor | Gündüz normal ziyaret, gece kısıtlaması henüz yoğun değil |
| Mayıs | Dişiler yumurtlamaya başlıyor | Gece 20.00-08.00 kumsal kapalı, gündüz sessiz ziyaret |
| Haziran | Yuvalama yoğunlaşıyor, bilgi merkezi sezonluk açılıyor | Bilgi merkezi gezilebilir, gece gözlem kayıtları açılmaya başlıyor |
| Temmuz | Yuvalama sürüyor, ay sonunda ilk çıkışlar başlıyor | SPOT eşliğinde gece gözlemi başlıyor, kontenjan sınırlı |
| Ağustos | Yumurtadan çıkış zirveye ulaşıyor | Gece gözlemi en yoğun ay, ışık ve flaş kesinlikle yasak |
| Eylül | Çıkışlar sürüyor, sezon yavaşlıyor | Gece gözlem fırsatları hâlâ var ama azalıyor |
| Ekim | Resmi koruma dönemi kapanıyor | Gece kısıtlaması kalkıyor, kumsal normal düzenine dönüyor |
Kumsalın kendisi, tesisler ve ulaşım için Alagadi kaplumbağa plajı sayfamıza, adanın öteki kıyıları için Kuzey Kıbrıs plajları rehberine, geziyi deniz ve havayla denk getirmek için de Kıbrıs deniz sezonu yazımıza bakabilirsiniz.
